Ceza muhakemesi hukukunun temel taşı olan vicdani kanaat, bir suç isnadıyla karşı karşıya kalan bireyin bu fiili işleyip işlemediği konusunda hakimde oluşan tam ve sarsılmaz inancı temsil eder. Modern ceza hukukunda "maddi gerçeğin" peşinden koşulurken, bu sürecin sadece teknik bir veri toplama işi değil, aynı zamanda insan onuruna yaraşır bir şekilde yürütülmesi esastır. Bu makalede, vicdani kanaatin hukuki sınırlarını, oluşum sürecini ve ceza yargılamasındaki kritik rolünü kaynaklar ışığında detaylandıracağız.

1. Vicdani Kanaatin Hukuki Dayanakları ve Amacı

Türk hukuk sisteminde vicdani kanaat, hem anayasal hem de yasal bir güvence altına alınmıştır. Anayasa’nın 138/1. maddesi ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 217/1. maddesi bu ilkenin temelini oluşturur. Ayrıca, bu kavram Anayasa’nın 38. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (İHAS) 6/2. maddesinde yer alan masumiyet karinesi ile doğrudan ilişkilidir.

Yargılamanın temel amacı, geçmişte yaşandığı iddia edilen bir vakıayı (maddi gerçekliği) aslına uygun şekilde mahkeme huzurunda temsil etmektir. Bu süreçte vicdani kanaat, delillerin serbestçe ancak hukuk kuralları çerçevesinde değerlendirilmesi sonucu ulaşılan nihai ispat eşiğidir.

2. "Öğrenme Yargılaması" ve Kanaatin Oluşum Süreci

Vicdani kanaat, hakimin iç dünyasında aniden beliren bir duygu veya basit bir sezgi değildir. Aksine, olay mahkemesinin yürüttüğü titiz bir "öğrenme yargılaması" sonucudur. Hakim, bu kanaate ulaşırken şu araçları kullanır:

• Doğrudan Temas: Olay mahkemesi, taraflar ve delillerle doğrudan muhatap olur. Bu, delillerin mahiyetini anlamak için en etkili yöntemdir.

• Akıl ve Mantık Yolu: Kanaat, sezgilerle değil, tamamen akıl yoluyla, mantık ilminden ve genel tecrübe kurallarından faydalanılarak oluşturulur.

• Yetki Sınırı: Bu kanaate varma yetkisi münhasıran, delillerle bizzat temas eden olay mahkemesine (derece mahkemelerine) aittir.

3. Maddi Sorun ve Hukuki Sorun Ayrımı

Vicdani kanaat kavramının en önemli sınırlarından biri, uygulandığı alanla ilgilidir. Vicdani kanaat, hukuki sorunlarla değil, münhasıran maddi sorunlarla (vakıalarla) ilgili bir kavramdır.

• Maddi Sorun: "Sanık bu eylemi yaptı mı?" sorusuna verilen cevaptır. Burada ispat ölçütü vicdani kanaattir.

• Hukuki Sorun: "Bu eyleme hangi kanun maddesi uygulanmalı?" sorusudur. Hukuki sorunun çözümünde vicdani kanaat kullanılamaz; burada esas olan hukuk kurallarının doğru bulunması ve doğru yorumlanmasıdır.

4. Hür Vicdanın Hukuki Sınırları ve Delil Serbestisi

Vicdani ispat sisteminde hakimler, hükümlerini "hür vicdanlarına" göre verirler. Bu sistemde her türlü delil aracı kural olarak kullanılabilir ve hakim bunları serbestçe takdir edebilir. Ancak bu "hürriyet", sınırsız bir keyfiyet anlamına gelmez.

Hakimin vicdani kanaatini oluştururken uyması gereken sınırlar bizzat hukuk tarafından şu şekilde çizilmiştir:

• Hukuki Çerçeve: Hakim, Anayasa'nın, kanunların ve hukukun çizdiği sınırlar içinde kalmak zorundadır.

• Muhakeme Kuralları: Delil araçlarının ne zaman ve kimler tarafından sunulabileceği, muhakeme sürecindeki işlemler, delil reddi şartları ve çelişme yöntemi (tarafların delilleri tartışması) gibi konular kanunla düzenlenmiştir.

• Delil Yasakları: Hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller, hakimin vicdani kanaatinin oluşumunda temel alınamaz.

(Ceza yargılamasında vicdani kanaat kavramı hakkında Yargıtay'ın görüşüne dair örnek bir YCGK kararı için TIKLAYIN)

Sonuç

Ceza yargılamasında vicdani kanaat, adaletin tecellisi için hakime tanınmış geniş ancak denetlenebilir bir yetkidir. Bu kavram, hakimin öznel duygularından ziyade, akıl, mantık ve hukukun süzgecinden geçmiş bir "kesin inanç" halini ifade eder. Maddi gerçeğin insan onuruna yaraşır bir şekilde ortaya çıkarılması, ancak bu kanaatin hukuki kurallar ve rasyonel ilkelerle desteklenmesiyle mümkündür.